सध्या श्रावण महिना सुरू आहे, हा महिना संपायच्या आधी श्रावणातील अमावस्या येते. जिला पिठोरी अमावस्या देखील म्हणतात. हिंदू धर्मात श्रावण महिन्यातील पिठोरी अमावस्येला विशेष महत्त्व आहे.
या दिवशी विशेषत: 64 योगिनींची पूजा करण्याची परंपरा आहे. पण पिठोरी अमावस्येचे महत्त्व काय? या दिवशी 64 योगिनींची पूजा का केली जाते? यामागील परंपरा आणि धार्मिक महत्त्व जाणून घेऊया…
कधी आहे पिठोरी अमावस्या 2026? (Pithori Amavasya 2026)
हिंदू दिनदर्शिकेनुसार, यंदा पिठोरी अमावस्या गुरुवार, 10 सप्टेंबर रोजी आहे.
अमावस्या तिथी सुरुवात – 10 सप्टेंबर (बुधवार) रोजी सकाळी 10 वाजून 33 मिनिटांनी होणार आहे
अमावस्या तिथी समाप्ती – 11 सप्टेंबर (शुक्रवार) रोजी सकाळी 8 वाजून 56 मिनिटांनी संपणार आहे.
उदयतिथीनुसार, पिठोरी अमावस्येचे व्रत आणि पूजा 10 सप्टेंबर रोजी केली जाणार आहे.
पिठोरी अमावस्येचे महत्त्व (Pithori Amavasya 2026)
श्रावण महिन्याची सांगता होताना महाराष्ट्रात पिठोरी अमावस्या साजरी केली जाते. पिठोरी अमावस्येला काही ठिकाणी कुशाग्रहणी अमावस्या असेही म्हटले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी माता आपल्या मुलांच्या दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि सुख-समृद्धीसाठी व्रत आणि पूजा केली जाते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. या दिवशी मुलांसाठी आई उपवास करून पिठोरी देवीची पूजा करतात. मुलांचे आरोग्य चांगले राहावे, त्यांच्यावर कोणतेही संकट येऊ नये आणि कुटुंबात सुख-शांती नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते.
64 योगिनींची पूजा का केली जाते? 64 योगिनी म्हणजे काय?
पिठोरी अमावस्येची एक खास परंपरा म्हणजे 64 योगिनींची पूजा… योगिनी म्हणजे देवीच्या शक्तीची विविध रूपे किंवा शक्तीस्वरूपे अशी धार्मिक संकल्पना आहे. पिठोरी पूजेत 64 योगिनींचे सामूहिक पूजन केले जाते. यामागची सुंदर कल्पना अशी आहे की स्त्रीशक्तीची विविध रूपे एकत्र येऊन आई आणि तिच्या संततीचे रक्षण करतात. काही परंपरांमध्ये 64 योगिनी म्हणजे जीवनातील विविध कला, शक्ती आणि संरक्षणकारी ऊर्जांचे प्रतीक मानले जाते. काही परंपरांमध्ये पीठ किंवा कणकेपासून देवींच्या प्रतिकात्मक मूर्ती तयार करून त्यांची पूजा केली जाते. ‘पिठोरी’ हे नाव पिठापासून प्रतिमा तयार करण्याच्या या परंपरेशी जोडले जाते.
सप्तमातृका – पिठोरी पूजेत 7 मातृकांचाही समावेश केला जातो
या सप्तमातृका आणि 64 योगिनींसह पिठोरी देवीचे पूजन करण्याची परंपरा आहे.
ब्राह्मी
माहेश्वरी
कौमारी
वैष्णवी
वाराही
इंद्राणी
चामुंडा
पिठोरी अमावस्येला पूजा कशी करावी?
सकाळी लवकर उठून स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत. त्यानंतर घरातील पूजेची जागा स्वच्छ करून पिठोरी देवीची स्थापना करावी. परंपरेनुसार 64 योगिनींचे स्मरण आणि पूजन केले जाते. देवीला फुले, हळद-कुंकू, तांदूळ, नैवेद्य अर्पण करून संततीच्या आरोग्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना केली जाते. काही ठिकाणी पिठोरी अमावस्येची पूजा प्रदोषकाळात करण्याची परंपरा आहे. घरी साध्या पद्धतीनेही पूजा करता येते. 64 स्वतंत्र मूर्ती असणे आवश्यक नाही. आपल्या घरच्या परंपरेनुसार पिठाचे छोटे गोळे-आकृती करून किंवा 64 योगिनींचे प्रतीकात्मक स्मरण करून पूजा करता येते.
पूजेचे साहित्य
गव्हाचे पीठ/कणीक
पाट किंवा चौरंग
पिठोरी देवीची प्रतिमा/मूर्ती
64 छोट्या पिठाच्या गोळ्या
हळद-कुंकू
अक्षता
फुले
दूर्वा
धूप/अगरबत्ती
तुपाचा दिवा
नैवेद्य
फळे
दूध/खीर
पुरणपोळी किंवा घरच्या परंपरेतील पिठाचे पदार्थ
परंपरेनुसार पीठ किंवा गोबर वापरून 64 योगिनी, सप्तमातृका आणि पिठोरी देवीच्या प्रतिमा करण्याची पद्धत आढळते.
पूजा करण्याची सोपी पद्धत
सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे घाला आणि देवघर/पूजेची जागा स्वच्छ करा.
चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
मध्यभागी पिठोरी देवीची मूर्ती/प्रतिमा ठेवावी.
देवीसमोर 64 छोटे पिठाचे गोळे करून ठेवू शकता.
प्रत्येक गोळ्यावर थोडी हळद-कुंकू आणि अक्षता लावाव्यात.
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा यांचे स्मरण करून पूजा करावी.
तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा लावावा.
पिठोरी देवी आणि योगिनींना हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण करावीत.
खीर, पुरणपोळी, पोळी, गोड पदार्थ, फळे किंवा आपल्या घरच्या पद्धतीनुसार नैवेद्य दाखवावा.
काही परंपरांमध्ये 11 किंवा 21 प्रकारचे पिठाचे पदार्थ अर्पण करण्याची पद्धत आहे.
हा या पूजेचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे.
मनापासून म्हणा – ‘हे पिठोरी माता, माझ्या संततीचे आरोग्य उत्तम राहू दे. त्यांना दीर्घायुष्य, सुख, बुद्धी, यश आणि सदैव तुमचे आशीर्वाद लाभू दे. आमच्या कुटुंबाचे रक्षण कर.’
पिठोरी अमावस्या कथा – शक्य असल्यास पिठोरी व्रताची कथा वाचावी किंवा ऐकावी.
आरती – शेवटी देवीची आरती करून प्रसाद वाटावा.
