पितृपक्षात पूर्वजांचे स्मरण करून त्यांच्या तिथीनुसार श्राद्ध आणि तर्पण करण्याची परंपरा आहे. अनेक कुटुंबांमध्ये श्राद्धविधीनंतर कावळ्याला अन्न देण्याची पद्धत आजही पाळली जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार कावळ्याला पितरांचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे कावळ्याने अन्न स्वीकारले की पूर्वजांपर्यंत अन्न पोहोचले, अशी भावना अनेक ठिकाणी व्यक्त केली जाते.
मात्र काही वेळा श्राद्धाच्या दिवशी कावळा अन्न खाण्यासाठी येत नाही किंवा अन्नाला स्पर्श करत नाही. अशावेळी श्राद्ध अपूर्ण राहिले किंवा काही अनिष्ट होईल, अशी भीती बाळगण्याची गरज नाही. धार्मिक परंपरांमध्ये यासाठी इतर पर्यायही सांगितले आहेत.
कावळा न आल्यास अन्न कोणाला द्यावे?
काही परंपरांमध्ये श्राद्धाच्या अन्नाचा भाग गाय, कुत्रा, मुंग्या तसेच इतर जीवांसाठी ठेवण्याची पद्धत आहे. पंचबलीच्या परंपरेत देवता, गाय, कुत्रा, कावळा आणि मुंग्या यांच्यासाठी अन्न अर्पण केले जाते. त्यामुळे कावळा उपलब्ध नसेल, तर पितरांचे स्मरण करून अन्नाचा काही भाग गाय किंवा कुत्र्याला देता येतो. तसेच मुंग्या किंवा इतर लहान जीवांसाठीही अन्न ठेवण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
ब्राह्मणभोजन आणि अन्नदानालाही महत्त्व
श्राद्धविधीमध्ये ब्राह्मणांना भोजन देणे, दक्षिणा अर्पण करणे तसेच गरजू व्यक्तीला अन्नदान करणे यालाही अनेक धार्मिक परंपरांमध्ये महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे कावळा आला नाही म्हणून चिंता करण्याऐवजी श्रद्धेने विधी पूर्ण करणे आणि अन्नदान करणे हा पर्याय स्वीकारला जातो.
पितृपक्षातील विधी प्रदेश, कुटुंबाची परंपरा आणि संप्रदायानुसार वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे आपल्या घरच्या कुलाचारानुसार विधी करणे आणि आवश्यक असल्यास पुरोहितांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल. श्रद्धेने पूर्वजांचे स्मरण करणे आणि अन्नदान करणे, यालाच या परंपरेत विशेष महत्त्व दिले जाते.
