भारतीय संस्कृतीत “गुरु” या शब्दाला परमेश्वराइतकेच श्रेष्ठ स्थान दिले गेले आहे.आई-वडील जन्म देतात, पण गुरु जीवनाला योग्य दिशा देतात. अज्ञानाचा अंधकार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश दाखवणारा, शिष्याच्या अंतःकरणात विवेक, भक्ती आणि आत्मज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित करणारा तो गुरु. म्हणूनच सनातन हिंदू धर्मात गुरु हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे स्वरूप मानला गेला आहे.
“गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥”
या महान गुरु-तत्त्वाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी दरवर्षी आषाढ शुद्ध पौर्णिमेला गुरुपौर्णिमा साजरी केली जाते. हा दिवस ‘व्यास पौर्णिमा’ म्हणूनही ओळखला जातो, कारण याच दिवशी वेदांचे विभागीकरण करणारे, महाभारत, अठरा पुराणे आणि ब्रह्मसूत्रांचे निर्माते महर्षी वेदव्यास यांचा जन्म झाला, असे मानले जाते. म्हणूनच त्यांना ‘जगद्गुरु’ आणि ‘आदिगुरु’ म्हणून वंदन केले जाते.
गुरुपौर्णिमा हा केवळ एखाद्या एका संप्रदायाचा किंवा पंथाचा उत्सव नाही. उलट, हा संपूर्ण सनातन धर्मातील गुरु-शिष्य परंपरेचा सार्वभौम उत्सव आहे. हिंदू धर्मातील अनेक संप्रदाय, मठ, आश्रम, पीठे आणि आध्यात्मिक संस्था या दिवशी आपल्या गुरुंचे पूजन करून ज्ञानपरंपरेचा गौरव करतात.
सनातन हिंदू धर्मातील गुरुपौर्णिमा
वैदिक परंपरेत गुरुशिवाय ज्ञानप्राप्ती अशक्य मानली गेली आहे. वेद, उपनिषदे, योग, ध्यान, मंत्रविद्या आणि अध्यात्म यांचे शिक्षण गुरुच्या मुखातूनच प्राप्त होते. त्यामुळे गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी शिष्य आपल्या गुरुंचे पूजन करून त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करतात. अनेक ठिकाणी गुरुंचे चरणपूजन, पाद्यपूजा, पुष्पहार अर्पण, ग्रंथपूजन, प्रवचन आणि भजन-कीर्तनाचे आयोजन केले जाते.
व्यासपूजा – महर्षी वेदव्यासांचे स्मरण
गुरुपौर्णिमेचे दुसरे नाव ‘व्यास पौर्णिमा’ आहे. महर्षी वेदव्यास यांनी वेदांचे चार विभाग केले, महाभारताची निर्मिती केली, अठरा पुराणे आणि ब्रह्मसूत्रांची रचना केली. त्यांनी भारतीय ज्ञानपरंपरेला अमूल्य योगदान दिले. म्हणून प्रत्येक मठ, आश्रम आणि वेदपाठी या दिवशी वेदव्यासांचे पूजन करून ज्ञानपरंपरेचा गौरव करतात.
नाथ संप्रदायात गुरुचे स्थान सर्वोच्च आहे. आदिनाथ भगवान शिव यांच्यापासून सुरू झालेली ही परंपरा मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ आणि नवनाथांपर्यंत अखंड चालत आली आहे. नाथपंथात गुरु हा योगमार्गाचा दीपस्तंभ मानला जातो. गुरुपौर्णिमेला नाथ संप्रदायातील विविध मठांमध्ये गुरुंची विशेष पूजा, योगसाधना, नामस्मरण आणि सत्संग आयोजित केला जातो. मठाधिपतींच्या हस्ते गुरु-परंपरेचे पूजन करून शिष्य त्यांचे आशीर्वाद घेतात.
वारकरी संप्रदायातील गुरुपौर्णिमा
वारकरी संप्रदायात संत हेच गुरु मानले जातात. संत ज्ञानेश्वर माऊली, संत तुकाराम महाराज, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत निवृत्तिनाथ यांच्यासह संपूर्ण संतपरंपरेचे या दिवशी स्मरण केले जाते. अनेक वारकरी आपल्या सद्गुरूंच्या चरणी जाऊन वंदन करतात. आळंदी, देहू, पंढरपूर आणि महाराष्ट्रातील विविध वारकरी मठांमध्ये गुरुपूजन, हरिपाठ, अभंगगायन, प्रवचन आणि कीर्तनाचे कार्यक्रम होतात. गुरुच्या कृपेनेच विठ्ठलभक्तीचा मार्ग सापडतो, अशी वारकरी संप्रदायाची श्रद्धा आहे.
दत्त संप्रदायातील गुरुपौर्णिमा
दत्त संप्रदायात भगवान श्रीदत्तात्रेय हे आदिगुरु मानले जातात. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे एकत्रित स्वरूप असलेले दत्तगुरु हे ज्ञान, योग आणि वैराग्याचे मूर्तिमंत प्रतीक आहेत. अक्कलकोट, गाणगापूर, औदुंबर, नरसोबाची वाडी, कुरवपूर आणि इतर दत्तक्षेत्रांमध्ये गुरुपौर्णिमा अत्यंत उत्साहाने साजरी केली जाते. श्रीगुरुचरित्र पारायण, दत्तयाग, पालखी, भजन, नामसप्ताह आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.
